Menyapu Stokin Kain Ketika Berwuduk

Persoalan

Adakah dibolehkan berwuduk dengan menyapu air di atas stokin kain sebagaimana yang diamalkan oleh sebahagian orang? Jika dibolehkan, bagaimanakah caranya?

Jawapan

Menurut pendapat yang sahih dalam mazhab Syafie, menyapu di atas stokin kain biasa tidak sah sebagai ganti membasuh kaki ketika berwuduk. Stokin kain tidak memenuhi syarat khuf kerana ia tidak tahan lasak untuk dibawa berjalan dan tidak menghalang air daripada sampai ke kulit. Maka stokin hendaklah ditanggalkan dan kaki dibasuh seperti biasa.

Namun begitu, isu ini termasuk dalam khilaf ulama. Mazhab Hanbali dan sebahagian ulama semasa mengharuskan sapuan di atas stokin. Oleh itu, mereka yang mengikut pendapat tersebut tidak perlu ditegur atau dihalang. Bagi masyarakat di Malaysia, lebih afdal kekal mengikut mazhab Syafie dengan membasuh kaki dan hanya menyapu khuf atau stokin yang benar-benar memenuhi syaratnya.

Asal hukum menyapu khuf

Menyapu khuf ialah rukhsah (keringanan) yang thabit dalam sunnah. Khuf ialah kasut kulit yang menutup kaki hingga buku lali. Tempoh sapuan dijelaskan oleh Nabi ﷺ sebagaimana diriwayatkan oleh Ali RA:

جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيَهُنَّ لِلْمُسَافِرِ وَيَوْمًا وَلَيْلَةً لِلْمُقِيمِ

“Rasulullah ﷺ menetapkan tiga hari tiga malam bagi musafir dan sehari semalam bagi orang yang bermukim.”

Riwayat Muslim, no. 276

Persoalannya ialah sama ada stokin kain boleh disamakan dengan khuf.

Mazhab Syafie: syarat khuf

Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dalam Irsyad al-Fatwa Siri ke-552 menukilkan syarat-syarat khuf daripada Minhaj al-Talibin dan al-Majmu' (1/499) karya Imam al-Nawawi:

• Dipakai selepas wuduk yang sempurna.

• Menutup bahagian kaki yang wajib dibasuh, iaitu hingga buku lali.

• Diperbuat daripada bahan yang suci.

• Tahan lasak dan boleh digunakan untuk berjalan.

• Tidak menyerap air dan menghalang air daripada sampai ke kulit.

Stokin kain yang biasa dipakai di Malaysia gagal memenuhi syarat tahan lasak dan menghalang air. Oleh itu, Irsyad al-Fatwa Siri ke-552 dan Tahqiq al-Masail Siri ke-9 menyimpulkan bahawa menyapu di atasnya tidak dibolehkan dan tidak sah menurut mazhab Syafie.

Hadis menyapu stokin dan penilaiannya

Pihak yang mengharuskan bersandarkan hadis al-Mughirah bin Syu'bah RA bahawa Nabi ﷺ berwuduk lalu menyapu di atas kedua-dua jaurab (stokin) dan kedua-dua kasutnya. Hadis ini diriwayatkan oleh al-Tirmizi (no. 99) dan Abu Daud (no. 159). Al-Tirmizi menilainya hasan sahih, namun sebagaimana dinukilkan oleh Tahqiq al-Masail Siri ke-9, penilaian itu dikritik oleh Imam Abu Daud dan Imam al-Zahabi. Imam al-Nawawi dalam al-Majmu' turut menyebut ramai ulama hadis yang melemahkannya, antaranya al-Baihaqi, Ahmad bin Hanbal dan Yahya bin Ma'in. Menurut beliau, jika hadis ini sahih sekalipun, ia perlu difahami sebagai stokin yang tebal dan boleh dibawa berjalan (al-Majmu', 1/526).

Pandangan mazhab lain

Sebagaimana dinukilkan dalam Tahqiq al-Masail Siri ke-9:

• Abu Hanifah, Malik dan al-Syafie: Tidak boleh disapu di atas stokin kecuali jika ia dipakai bersama selipar, sebagaimana disebut oleh Ibn Qudamah dalam al-Mughni (1/215).

• Mazhab Hanbali: Mengharuskan sapuan di atas stokin berdasarkan hadis al-Mughirah. Kasysyaf al-Qina' (1/111) menjelaskan bahawa jaurab sama maksudnya dengan khuf kerana ia menutup bahagian kaki yang wajib dibasuh dan boleh dibawa berjalan.

• Sebahagian ulama lain: Ibn Hazm, al-Qasimi dan Ahmad Syakir mengharuskan sapuan di atas stokin secara mutlak, sama ada lembut, nipis, menutupi atau koyak.

Pendapat yang dipegang

Pendapat yang dipegang ialah pendapat mazhab Syafie sebagaimana kesimpulan Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan. Sebabnya:

• Hadis menyapu stokin dilemahkan oleh ramai ahli hadis dan menurut Imam al-Nawawi pandangan mereka lebih didahulukan.

• Abu Hanifah, Malik dan al-Syafie tidak mengharuskan sapuan di atas stokin biasa.

• Irsyad al-Fatwa Siri ke-552 menyatakan bahawa bagi masyarakat Malaysia yang bermazhab Syafie, lebih afdal membasuh kaki sahaja.

Tahqiq al-Masail Siri ke-9 turut mengingatkan supaya tidak bermudah-mudah mengambil pandangan yang lemah dan supaya meraikan mazhab Syafie yang menjadi pegangan di Malaysia. Namun Irsyad al-Fatwa Siri ke-552 menyebut bahawa mereka yang bertaqlid kepada pendapat yang mengharuskan tidak perlu ditegur atau dihalang kerana perkara ini khilaf. Jika benar-benar berhajat, seperti sakit kaki atau cuaca yang sangat sejuk, sapuan dibolehkan dengan syarat yang ditetapkan ulama dipenuhi.

Cara menyapu khuf atau stokin yang memenuhi syarat

Bagi khuf atau stokin yang memenuhi syarat di atas, seperti stokin kulit yang tahan lasak:

1. Berwuduk dengan sempurna, termasuk membasuh kedua-dua kaki.

2. Pakai khuf atau stokin itu selepas wuduk tersebut.

3. Apabila berwuduk semula, lakukan wuduk seperti biasa. Setelah menyapu kepala dan telinga, sapukan tangan yang basah pada khuf sebagai ganti membasuh kaki. Sunat menyapu bahagian atas dan bawahnya secara bergaris dan memadai dengan sekadar sapuan (Mughni al-Muhtaj, 1/209).

4. Tempoh sapuan ialah sehari semalam bagi yang bermukim dan tiga hari tiga malam bagi musafir, berdasarkan hadis riwayat Muslim di atas.

5. Jika khuf ditanggalkan atau tempohnya tamat, kaki hendaklah dibasuh semula.

Kesimpulan

• Menurut mazhab Syafie, menyapu di atas stokin kain biasa tidak sah; stokin perlu ditanggalkan dan kaki dibasuh.

• Sapuan hanya sah pada khuf atau stokin yang dipakai selepas wuduk sempurna, menutup hingga buku lali, tahan lasak untuk berjalan dan tidak membolehkan air sampai ke kulit.

• Tempoh sapuan ialah sehari semalam bagi yang bermukim dan tiga hari tiga malam bagi musafir.

• Mazhab Hanbali dan sebahagian ulama mengharuskan sapuan di atas stokin; mereka yang mengikutnya tidak perlu ditegur atau dihalang.

• Bagi masyarakat di Malaysia, lebih afdal kekal mengikut mazhab Syafie dan membasuh kaki.

Wallahu a'lam.