Pendahuluan
Persoalan tentang “penutupan pintu ijtihad” merupakan antara isu klasik yang sering dibincangkan dalam sejarah fiqh Islam. Ia bukan sekadar isu teori, tetapi mempunyai implikasi besar terhadap perkembangan hukum Islam, peranan mazhab dan fenomena taqlid dalam masyarakat Muslim.
Untuk memahami isu ini dengan tepat, ia perlu dilihat melalui kerangka sejarah Tashrī‘ al-Islāmī, bukan melalui andaian atau slogan ringkas semata-mata.
Zaman Mujtahid Mutlak & Had Sejarahnya
Dalam literatur sejarah fiqh, para sarjana menyatakan bahawa zaman mujtahid mutlak iaitu ulama yang berijtihad secara langsung daripada al-Qur’an dan al-Sunnah tanpa terikat kepada mana-mana mazhab—berlanjutan sehingga awal kurun keempat Hijrah.
Antara tokoh yang sering disebut sebagai penghujung generasi mujtahid mutlak ialah Muhammad bin Jarir al-Tabari yang wafat sekitar tahun 310–320 Hijrah.
Pada peringkat ini, ijtihad masih bersifat terbuka dan dinamik. Para ulama mempunyai kelayakan menyeluruh dalam ilmu alat seperti usul fiqh, bahasa Arab, qira’at, hadis dan tafsir, membolehkan mereka mengistinbat hukum secara bebas dan berautoriti. Oleh sebab itu, tempoh ini sering digambarkan sebagai fasa kematangan metodologi ijtihad dalam sejarah Islam.
Kewujudan Ijtihad Selepas Kurun Keempat Hijrah
Walaupun sebahagian penulisan menyatakan bahawa “pintu ijtihad ditutup” selepas kurun keempat Hijrah, realitinya ijtihad tidak terhenti secara mutlak. Apa yang berubah ialah bentuk dan tahap ijtihad itu sendiri.
Dalam mazhab Syafi‘i, misalnya, muncul golongan yang dikenali sebagai Ashab al-Wujuh, iaitu ulama besar mazhab yang memiliki keupayaan untuk mengemukakan pandangan hukum tersendiri dalam lingkungan kerangka mazhab. Tokoh seperti Abu Sa‘id al-Astakhri, yang wafat pada tahun 328 Hijrah, merupakan contoh jelas bahawa aktiviti ijtihad masih berlaku walaupun selepas zaman mujtahid mutlak. Bahkan, sebahagian pandangannya dilaporkan berbeza dengan pendapat asal Imam al-Syafi‘i dalam sejumlah isu fiqh.
Hal ini menunjukkan bahawa ijtihad tidak terhenti, sebaliknya beralih daripada ijtihad mutlak kepada ijtihad muqayyad (terikat dengan mazhab).
Kemunculan Zaman Taqlid & Rasionalnya
Apabila masyarakat Islam semakin berkembang dan bercampur, muncul keperluan untuk mengawal autoriti hukum. Dalam kurun keempat dan kelima Hijrah, ulama berhadapan dengan situasi di mana individu yang tidak memiliki kelayakan ilmiah turut bercakap dan berhujah tentang hukum syarak atas nama ijtihad.
Bagi mengelakkan kekeliruan dan penyalahgunaan agama, para ulama mengambil pendekatan mengetatkan disiplin ijtihad. Dalam konteks inilah, istilah “penutupan pintu ijtihad” mula digunakan, bukan bermaksud pengharaman ijtihad, tetapi sebagai langkah pentadbiran dan kawalan ilmiah untuk membezakan antara ijtihad yang sah dengan dakwaan ijtihad palsu.
Dengan itu, taqlid kepada mazhab menjadi satu keperluan praktikal bagi masyarakat awam, manakala ijtihad kekal terbuka untuk ulama’ yang benar-benar memenuhi syarat.
Kesan Taqlid Melampau Dalam Sejarah
Walau bagaimanapun, dalam tempoh tertentu sejarah Islam, taqlid berkembang secara berlebihan sehingga melahirkan fenomena taqlid a‘ma (taqlid buta). Kesan daripada pendekatan ini dapat dilihat melalui polemik yang tidak sihat, seperti pertikaian antara pengikut mazhab sehingga mempersoalkan kesahan ibadah dan hubungan sosial sesama Muslim hanya kerana perbezaan mazhab.
Situasi ini bukan berpunca daripada ajaran mazhab itu sendiri, tetapi daripada salah faham terhadap konsep taqlid dan kegagalan memahami maqasid di sebalik kepelbagaian fiqh.
Kesimpulan
Berdasarkan penelitian sejarah fiqh Islam, dapat disimpulkan bahawa pintu ijtihad tidak pernah ditutup secara mutlak dalam Islam. Apa yang berlaku ialah perubahan bentuk ijtihad sejajar dengan keperluan zaman dan realiti masyarakat.
Ijtihad tetap berjalan melalui mekanisme tarjih, tahqiq, fatwa dan ijtihad mazhabi, manakala taqlid berfungsi sebagai jalan selamat bagi masyarakat awam.
Hakikatnya, Islam tidak menutup pintu pemikiran, tetapi meletakkan disiplin agar hukum Allah tidak diperkotak-katikkan oleh mereka yang tidak berkelayakan.
