Jamak dan Qasar dari Machang ke Terengganu

Persoalan

Bolehkah seseorang menjamakkan solat Zohor dan Asar dalam perjalanan dari Machang, Kelantan ke Terengganu?

Jawapan

Bergantung kepada destinasi anda di Terengganu. Jamak dan qasar kerana musafir hanya dibenarkan jika jarak perjalanan sehala mencapai dua marhalah, iaitu kira-kira 81 km mengikut penetapan terkini di Malaysia. Machang tidak jauh dari sempadan Terengganu, jadi sebahagian destinasi di Terengganu tidak mencapai jarak tersebut.

Secara anggaran jarak jalan raya dari pekan Machang: ke Jerteh atau Kuala Besut (daerah Besut) kurang daripada 81 km, maka tidak boleh jamak dan qasar. Ke Kuala Terengganu (kira-kira 140 km), Dungun atau Kemaman pula melebihi dua marhalah, maka boleh jamak dan qasar sepanjang perjalanan selepas keluar dari kawasan tempat tinggal anda.

Dalil keringanan bagi musafir

Allah SWT berfirman:

وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِى ٱلْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُوا۟ مِنَ ٱلصَّلَوٰةِ

“Dan apabila kamu musafir di muka bumi, maka kamu tidaklah berdosa mengqasarkan (memendekkan) sembahyang.”

Surah al-Nisa': 101

Dalam nota tafsir ayat ini, Dr. Abu Anas menjelaskan bahawa syarat qasar ketika musafir ialah cukup jaraknya dua marhalah, iaitu sekitar 85 hingga 90 kilometer ke atas bagi perjalanan sehala dari tempat asal ke tempat yang dituju. Jarak pergi dan balik tidak dicampurkan. Dalam nota tafsir Surah al-Baqarah ayat 183-185 pula, beliau menyebut bahawa dua marhalah mengikut kiraan terbaru ialah 81 km.

Berapakah jarak dua marhalah?

Mazhab Syafie menetapkan jarak musafir yang mengharuskan qasar ialah dua marhalah. Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dalam Al-Kafi #1181 menjelaskan bahawa marhalah ialah perjalanan sehari dan dua marhalah ialah kira-kira dua hari perjalanan unta yang membawa barang dagangan. Apabila ditukar kepada ukuran moden, anggaran ulama berbeza-beza:

• Kiraan mil hasyimi: kira-kira 89 hingga 90 km.

• Syeikh Wahbah al-Zuhaili (al-Wajiz): 88.704 km.

• Syeikh Muhammad Ali al-Sabuni: 84 km.

• Syeikh Hasan al-Kaff (al-Taqrirat al-Sadidah): kira-kira 82 km.

Al-Kafi #1181 menegaskan bahawa ukuran ini ialah anggaran (taqribi), bukan had yang tepat (tahdidi). Jawatankuasa Fatwa Negeri Perak, setelah meneliti keputusan Jawatankuasa Muzakarah Majlis Kebangsaan Bagi Hal Ehwal Islam (MKI) Kali Ke-118, menetapkan dua marhalah sebagai 81 km (taqribi). Jawatankuasa Fatwa Negeri Johor juga mewartakan jarak 81 km sebagai syarat jamak dan qasar. Ini selari dengan kiraan terbaru yang disebut oleh Dr. Abu Anas.

Anggaran jarak Machang ke Terengganu

Berikut anggaran jarak jalan raya dari pekan Machang (dikira menggunakan data peta OpenStreetMap):

• Jerteh, Besut: kira-kira 37 km (tidak cukup dua marhalah).

• Kuala Besut: kira-kira 51 km (tidak cukup dua marhalah).

• Permaisuri, Setiu: kira-kira 75 km (tidak cukup dua marhalah, tetapi hampir dengan had; destinasi lain di Setiu atau rumah yang jauh dari pekan Machang mungkin melebihi 81 km).

• Kuala Terengganu: kira-kira 140 km (cukup dua marhalah).

• Dungun: kira-kira 210 km (cukup dua marhalah).

• Chukai, Kemaman: kira-kira 280 km (cukup dua marhalah).

Jarak sebenar bergantung kepada lokasi rumah anda dan alamat destinasi. Jika destinasi anda hampir dengan had 81 km, semaklah jarak perjalanan sehala dengan aplikasi peta sebelum bertolak. Jika ragu-ragu sama ada jaraknya cukup atau tidak, hendaklah solat seperti biasa kerana hukum asal solat ialah ditunaikan penuh pada waktunya.

Syarat-syarat lain

• Destinasi diketahui: Anda berniat menuju ke destinasi tertentu yang jaraknya mencapai dua marhalah.

• Perjalanan yang harus: Rukhsah tidak diberikan bagi perjalanan maksiat.

• Keluar dari kawasan tempat tinggal: Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dalam Irsyad al-Fatwa Siri ke-485 menukilkan Imam al-Nawawi dalam al-Majmu' (4/346) bahawa penduduk sesebuah bandar hanya boleh qasar apabila telah meninggalkan bangunan bandarnya. Dalilnya hadis Anas RA bahawa Rasulullah ﷺ solat Zohor empat rakaat di Madinah dan dua rakaat di Dzul Hulaifah (Riwayat al-Bukhari, no. 1089). Jawatankuasa Fatwa Negeri Perak pula mengharuskan penggunaan jarak 11 km dari titik mula musafir sebagai had keluar dari kawasan kariah.

• Niat jamak: Bagi jamak takhir, niat untuk melewatkan Zohor ke waktu Asar mesti dibuat dalam waktu Zohor. Artikel Hukum Solat Jamak Di Rumah Setelah Pulang Dari Musafir di laman ini menjelaskan bahawa jika Zohor dilewatkan tanpa niat jamak, seseorang itu berdosa.

• Tamat musafir: Rukhsah tamat apabila sampai di tempat tinggal sendiri. Jika destinasi anda ialah watan anda atau anda berniat tinggal di sana empat hari atau lebih, solat ditunaikan seperti biasa sebaik sampai.

Pendapat lain: musafir mengikut uruf

Sebahagian ulama tidak menetapkan jarak tertentu bagi musafir. Jawatankuasa Fatwa Negeri Perlis (2019) menjelaskan dua penilaian: pertama, berdasarkan jarak kira-kira 80 km iaitu pendapat majoriti ulama; kedua, berdasarkan uruf, iaitu perjalanan yang dianggap musafir oleh kebiasaan masyarakat dengan mengambil kira persiapan dan kesukarannya. Pendapat kedua ini disokong oleh Ibn Qudamah, Ibn Taimiyyah, Ibn al-Qayyim, al-Syaukani, Ibn Uthaimin, al-Albani dan al-Qaradawi. Namun fatwa yang sama menyatakan bahawa jika sukar menentukan sama ada sesuatu perjalanan itu musafir, bolehlah berpegang dengan pendapat majoriti iaitu kira-kira 80 km.

Bagi perjalanan dari Machang ke Besut yang mengambil masa kurang daripada sejam, ia sukar dianggap musafir walaupun mengikut uruf. Oleh itu, jawapan ini mengikut ukuran dua marhalah yang dipegang oleh Dr. Abu Anas dalam nota tafsirnya dan pihak berkuasa agama di Malaysia.

Jamak tanpa musafir

Ada hadis bahawa Rasulullah ﷺ pernah menjamakkan solat ketika tidak bermusafir. Ibn Abbas RA berkata:

صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا بِالْمَدِينَةِ فِي غَيْرِ خَوْفٍ وَلاَ سَفَرٍ

“Rasulullah ﷺ menunaikan solat Zohor dan Asar secara bersama (jamak) di Madinah, bukan kerana takut dan bukan kerana musafir.”

Riwayat Muslim, no. 705

Apabila ditanya sebabnya, Ibn Abbas RA menjawab: "Baginda tidak mahu menyusahkan seorang pun daripada umatnya." Artikel Hukum Solat Jama' Kerana Sakit di laman ini menjelaskan bahawa berdasarkan hadis ini, Imam Ahmad dan sebahagian ulama Syafie seperti al-Khattabi, al-Mutawalli dan al-Ruyani mengharuskan jamak kerana sakit dan pendapat ini dipilih oleh Imam al-Nawawi. Dalam nota tafsir Surah an-Nisa' ayat 101-103, Dr. Abu Anas turut menyebut bahawa orang sakit mendapat rukhsah untuk jamak solat. Abu Ishaq al-Marwazi dan sebahagian ulama hadis pula mengharuskan jamak ketika bermukim kerana hajat bagi sesiapa yang tidak menjadikannya kebiasaan. Jamak ini tanpa qasar dan hanya kerana kesulitan sebenar, bukan semata-mata kerana keluar ke daerah atau negeri lain. Menurut artikel yang sama, pendapat yang masyhur dalam mazhab Syafie dan mazhab Hanafi pula tidak membenarkan jamak kerana sakit.

Cara praktikal

• Ke Besut (Jerteh, Kuala Besut, Kampung Raja) atau destinasi lain di bawah 81 km: solat Zohor dan Asar seperti biasa pada waktunya, tanpa jamak dan qasar.

• Ke Kuala Terengganu atau lebih jauh: boleh jamak dan qasar selepas keluar dari kawasan tempat tinggal di Machang, sama ada jamak taqdim (Zohor dan Asar dalam waktu Zohor) atau jamak takhir (dalam waktu Asar, dengan niat dibuat dalam waktu Zohor).

• Ketika pulang: jamak takhir dan qasar hendaklah diselesaikan sebelum masuk ke kawasan tempat tinggal. Jika sampai di rumah ketika waktu Asar sedangkan Zohor belum ditunaikan (dengan niat jamak takhir), kedua-duanya ditunaikan penuh tanpa qasar; rujuk artikel Hukum Solat Jamak Di Rumah Setelah Pulang Dari Musafir.

Kesimpulan

• Jamak dan qasar kerana musafir disyaratkan jarak perjalanan sehala sekurang-kurangnya dua marhalah, iaitu kira-kira 81 km mengikut penetapan terkini yang turut disebut oleh Dr. Abu Anas.

• Dari Machang ke daerah Besut (Jerteh, Kuala Besut) jaraknya kurang daripada 81 km, maka tidak boleh jamak dan qasar.

• Dari Machang ke Kuala Terengganu, Dungun atau Kemaman jaraknya melebihi 81 km, maka boleh jamak dan qasar selepas keluar dari kawasan tempat tinggal.

• Jarak dikira mengikut lokasi sebenar; semak dengan aplikasi peta jika hampir dengan had 81 km dan jika ragu-ragu, solat seperti biasa.

• Jamak tanpa musafir kerana hajat atau sakit ialah isu khilaf; ia tanpa qasar dan tidak boleh dijadikan kebiasaan.

Wallahu a'lam.