Membaca "Falillahil Hamdu" Selepas Solat: Adakah Ada Dalil?

Persoalan

Adakah terdapat dalil membaca "Falillahil hamdu" hingga akhir (Surah al-Jathiyah ayat 36-37) selepas selesai solat?

Jawapan

Kami memahami bacaan yang dimaksudkan ialah "Falillahil hamdu rabbis samawati wa rabbil ardhi rabbil 'alamin, wa lahul kibriya'u fis samawati wal ardh, wa huwal 'azizul hakim", iaitu dua ayat terakhir Surah al-Jathiyah (ayat 36-37). Ayat ini dibaca oleh sebahagian orang di hujung wirid atau doa selepas solat. Jika yang dimaksudkan ialah bacaan lain, jawapan ini perlu disesuaikan.

Setakat semakan kami, tiada hadis atau athar sahabat yang menyebut Rasulullah ﷺ atau para sahabat RA membaca kedua-dua ayat ini secara khusus selepas solat. Ia juga tidak terdapat dalam bab zikir selepas solat dalam buku Perisai Muslim. Namun ia ialah ayat al-Quran yang mengandungi pujian (tahmid) dan pengagungan kepada Allah SWT. Maka membacanya sebagai zikir umum adalah harus dan berpahala, dengan syarat tidak diiktikadkan sebagai sunnah khusus selepas solat dan tidak didahulukan atas zikir yang diajar oleh Rasulullah ﷺ.

Ayat yang dimaksudkan

Firman Allah SWT di akhir Surah al-Jathiyah:

فَلِلَّهِ ٱلْحَمْدُ رَبِّ ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَرَبِّ ٱلْأَرْضِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ وَلَهُ ٱلْكِبْرِيَآءُ فِى ٱلسَّمَـٰوَٰتِ وَٱلْأَرْضِ ۖ وَهُوَ ٱلْعَزِيزُ ٱلْحَكِيمُ

“Maka bagi Allah jualah tertentu segala pujian, Tuhan yang mentadbirkan langit dan Tuhan yang mentadbirkan bumi, Tuhan sekalian alam. Dan bagi-Nyalah keagungan dan kekuasaan di langit dan di bumi; dan Dialah Yang Maha Kuasa lagi Maha Bijaksana.”

Surah al-Jathiyah: 36-37

Dalam nota tafsir Surah al-Jathiyah ayat 36-37, Dr. Abu Anas menjelaskan bahawa Allah SWT menutup surah ini dengan memuji Zat-Nya. Beliau menukilkan Imam al-Razi bahawa susunan ayat ini memberi isyarat zikir dimulakan dengan tahmid (الحمد لله) kemudian takbir (الله أكبر). Dalam nota yang sama beliau mengingatkan bahawa tiada yang lebih menenangkan hati dan menjamin pahala selain mengikut dan mengamalkan apa yang warid (datang) daripada ajaran Rasulullah ﷺ.

Tiada dalil khusus membacanya selepas solat

Kami tidak menemui sebarang hadis yang mengaitkan ayat ini dengan selepas solat dalam Mausu'ah Hadithiyyah Dorar al-Saniyyah. Bab "Zikir selepas solat" dalam Perisai Muslim (terjemahan Hisn al-Muslim oleh Dr. Abu Anas) juga tidak memuatkannya. Ayat al-Quran yang disebut dalam bab itu ialah Ayat al-Kursi serta Surah al-Ikhlas, al-Falaq dan an-Nas.

Oleh itu, sesiapa yang mengamalkannya tidak boleh menisbahkannya kepada Rasulullah ﷺ sebagai zikir selepas solat. Ia juga tidak boleh dianggap sebahagian daripada sunnah wirid selepas solat.

Zikir selepas solat yang ma'thur

Zikir yang paling utama selepas solat ialah zikir yang diajar sendiri oleh Rasulullah ﷺ. Antaranya yang dimuatkan dalam Perisai Muslim:

أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ. اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلامُ، ومِنْكَ السَّلامُ، تَبَارَكْتَ يَاذَا الجَلالِ وَالإِكْرَامِ.

“Aku memohon keampunan-Mu Ya Allah (tiga kali). Ya Allah, Engkau sejahtera daripada segala keaiban, daripada Engkaulah (datangnya) kesejahteraan, bertambah-tambah berkat-Mu ya Allah, Tuhan Yang mempunyai Kebesaran dan Kemuliaan.”

Riwayat Muslim; Perisai Muslim no. 66

Kemudian tasbih, tahmid dan takbir 33 kali setiap satu lalu disempurnakan dengan:

لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ.

“Tiada Tuhan yang berhak disembah melainkan Allah Yang Esa, tiada sekutu bagi-Nya, bagi-Nya kekuasaan dan pujian dan Dia berkuasa ke atas setiap sesuatu.”

Riwayat Muslim; Perisai Muslim no. 69

Senarai penuh boleh dibaca dalam bab Zikir selepas solat di laman ini, termasuk Ayat al-Kursi dan tiga surah al-Mu'awwizat yang dibaca selepas setiap solat.

Jabatan Mufti Wilayah Persekutuan (Irsyad al-Fatwa Siri ke-9) juga menyatakan bahawa wirid dan doa selepas solat ialah ibadah yang disyariatkan dan sepatutnya diambil daripada zikir Nabi ﷺ dalam hadis yang sahih.

Dalam nota tafsir Surah al-Baqarah ayat 58-60, Dr. Abu Anas menegur kecenderungan menambah zikir dan wirid selepas solat daripada pelbagai sumber seolah-olah zikir ma'thur yang diajar Nabi ﷺ tidak cukup dan tidak lengkap. Beliau menegaskan bahawa perkara yang berkait dengan nas syarak jangan ditukar.

Khilaf ulama tentang mengkhususkan bacaan pada waktu tertentu

Membaca al-Quran dan memuji Allah SWT disyariatkan pada setiap masa. Persoalannya ialah apabila bacaan yang tiada dalil khusus itu ditetapkan dan diamalkan secara tetap pada waktu tertentu seperti selepas setiap solat. Ulama berbeza pendapat:

• Pendapat yang mengharuskan: Dar al-Ifta' al-Misriyyah (fatwa no. 6084) berpendapat harus mengkhususkan sebahagian hari atau malam dengan zikir atau ketaatan tertentu. Fatwa itu berdalilkan hadis Nabi ﷺ menziarahi Masjid Quba' setiap hari Sabtu yang menurut al-Hafiz Ibn Hajar dalam Fath al-Bari (3/69) menunjukkan harus mengkhususkan sebahagian hari dengan sebahagian amal soleh.

• Pendapat yang melarang: Pusat Fatwa Islamweb (fatwa no. 54397) berpendapat menetapkan waktu tertentu untuk membaca surah tertentu tanpa dalil sahih ialah bid'ah yang mungkar. Soalan dalam fatwa itu ialah tentang membaca surah tertentu selepas solat fardu tertentu. Fatwa no. 504223 pula menyebut sebahagian fuqaha menganggap amalan membaca surah dan doa tertentu secara tetap tanpa dalil sebagai bid'ah idhafiyyah. Kedua-dua fatwa menukilkan Imam al-Syatibi dalam al-I'tisam bahawa antara bid'ah idhafiyyah ialah mengikat diri dengan ibadah tertentu pada waktu tertentu yang tidak ditentukan oleh syariat.

Kedua-dua pendapat ini sepakat bahawa membaca al-Quran dan memuji Allah SWT itu sendiri ialah ibadah. Perbezaannya ialah pada penetapan waktu, kekerapan dan iktikad terhadapnya.

Pendapat yang lebih selamat

Pendekatan yang lebih selamat dan selari dengan teguran Dr. Abu Anas dalam nota tafsirnya ialah:

• Dahulukan dan istiqamahkan zikir ma'thur selepas solat sebagaimana dalam Perisai Muslim.

• Jika ingin membaca Surah al-Jathiyah ayat 36-37, bacalah sebagai bacaan al-Quran dan pujian umum kepada Allah SWT, bukan sebagai zikir yang disunnahkan khusus selepas solat.

• Jangan menisbahkannya kepada Rasulullah ﷺ dan jangan menganggap wirid tidak sempurna tanpanya.

• Jika dibaca oleh imam di hujung doa berjemaah, ia tidak menjejaskan solat yang telah selesai. Namun masyarakat perlu diberi kefahaman bahawa ia bukan sebahagian daripada zikir yang diajar Nabi ﷺ selepas solat.

Kesimpulan

• Bacaan "Falillahil hamdu…" ialah Surah al-Jathiyah ayat 36-37 yang berisi pujian dan pengagungan kepada Allah SWT.

• Setakat semakan kami, tiada hadis atau athar khusus yang menyebut ayat ini dibaca selepas solat dan ia tidak termasuk dalam zikir selepas solat dalam Perisai Muslim.

• Membacanya sebagai zikir umum adalah harus dan berpahala, tetapi jangan diiktikadkan sebagai sunnah khusus selepas solat.

• Ulama berbeza pendapat tentang menetapkan bacaan tanpa dalil khusus secara tetap pada waktu tertentu: sebahagian mengharuskan, sebahagian menganggapnya bid'ah idhafiyyah.

• Yang lebih utama ialah mendahulukan dan menjaga zikir ma'thur yang diajar Rasulullah ﷺ selepas solat.

Wallahu a'lam.