Darah Keluar Semula Selepas Nifas: Haid atau Istihadah?

Persoalan

Saya ada persoalan berkaitan nifas. Saya juga telah merujuk video-video Dato’ di YouTube tentang hukum-hakam nifas. Keadaan saya selepas bersalin (hari bersalin dikira hari pertama) adalah seperti berikut:

• Hari 1 hingga 22: darah nifas.

• Hari 23 hingga 31 (9 hari): suci.

• Hari ke-32: darah keluar semula.

• Hari ke-52: suci.

• Hari ke-59: darah keluar sedikit semula.

• Hari ke-62: darah banyak seperti haid.

Saya keliru tentang darah yang keluar pada hari ke-62 itu. Adakah ia dikira haid atau istihadah walaupun darahnya banyak seperti haid?

Jawapan

Menurut mazhab Syafie, jika darah tidak bersambung melepasi 60 hari, darah dari hari pertama hingga hari ke-59 semuanya dikira nifas, termasuk hari-hari suci di celahnya. Ini kerana kedua-dua tempoh suci itu (9 hari dan 7 hari) kurang daripada 15 hari dan berlaku dalam tempoh 60 hari selepas bersalin.

Hukum darah hari ke-62 pula bergantung pada satu perkara yang perlu dipastikan sendiri oleh puan: adakah darah yang keluar pada hari ke-59 berhenti sebelum atau tepat ketika genap 60 hari selepas bersalin atau bersambung melepasi tempoh 60 hari itu?

• Jika darah berhenti, walaupun sekejap, sebelum atau tepat ketika genap 60 hari, kemudian darah banyak keluar pada hari ke-62: darah itu ialah haid, dengan syarat ia cukup sehari semalam dan tidak melebihi 15 hari.

• Jika darah bersambung dari hari ke-59 hingga melepasi genap 60 hari: darah itu telah melepasi tempoh maksimum nifas. Puan dihukumkan sebagai mustahadah (wanita yang mengalami istihadah). Darah hari ke-62 tidak terus dikira haid walaupun banyak, tetapi ditentukan mengikut adat (kebiasaan) dan tamyiz (beza sifat darah) puan.

Tempoh nifas

Ibn Hajar al-Haitami dalam Tuhfat al-Muhtaj (1/413) menjelaskan bahawa tempoh nifas paling singkat ialah sekejap (lahzah), paling lama 60 hari dan kebiasaannya 40 hari. Tempoh ini ditetapkan berdasarkan pemerhatian (istiqra’). Pejabat Mufti Wilayah Persekutuan dalam Al-Kafi #1815 menukilkan tempoh yang sama.

Tempoh 40 hari disebut dalam hadis Ummu Salamah RA:

كَانَتِ النُّفَسَاءُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَقْعُدُ بَعْدَ نِفَاسِهَا أَرْبَعِينَ يَوْمًا أَوْ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَكُنَّا نَطْلِي عَلَى وُجُوهِنَا الْوَرْسَ يَعْنِي مِنَ الْكَلَفِ

“Wanita yang bernifas pada zaman Rasulullah ﷺ duduk (tidak solat) selepas bersalin selama empat puluh hari atau empat puluh malam. Kami menyapu muka kami dengan wars (sejenis tumbuhan) kerana tompok-tompok gelap (jeragat) pada muka.”

Riwayat Abu Daud, no. 311

Hadis ini turut diriwayatkan oleh at-Tirmizi (no. 139) dan Ibn Majah (no. 648). At-Tirmizi menilainya gharib dan al-Albani menilainya hasan sahih dalam Sahih Abi Daud. Dalam mazhab Syafie, 40 hari ialah tempoh kebiasaan, bukan tempoh maksimum. Ulama mazhab Syafie berpegang kepada 60 hari kerana ia benar-benar berlaku. Ibn Qudamah dalam al-Mughni (1/251) menukilkan kata-kata al-Awza’i: “Di sisi kami ada seorang wanita yang melihat darah nifas selama dua bulan.”

Darah berhenti lalu keluar semula dalam tempoh 60 hari

Imam an-Nawawi dalam Raudhat at-Talibin (1/178–179) menjelaskan: jika darah nifas berhenti dan tempoh suci antara dua darah tidak sampai 15 hari (tempoh suci paling singkat), maka hari-hari darah itu ialah nifas. Hari-hari suci di celahnya pula turut dikira nifas menurut pendapat yang lebih kuat dalam mazhab, iaitu qaul as-sahb (Raudhat at-Talibin, 1/162). Ibn Qasim al-‘Abbadi dalam hasyiahnya ke atas Tuhfat al-Muhtaj (1/414) menegaskan bahawa darah yang kembali kurang daripada 15 hari selepas berhenti dalam tempoh 60 hari ialah nifas, bukan haid.

Sebaliknya, jika tempoh suci itu 15 hari atau lebih, darah yang kembali dalam tempoh 60 hari ialah haid. Ini jawapan Al-Kafi #608 bagi kes darah nifas yang berhenti selama 15 hari, dengan merujuk al-Iqna‘ oleh al-Khatib asy-Syirbini.

Dalam kes puan:

• Suci hari 23 hingga 31 hanya 9 hari, jadi darah hari ke-32 hingga 51 masih nifas.

• Suci hari 52 hingga 58 hanya 7 hari, jadi darah hari ke-59 juga masih nifas.

• Darah yang sedikit tetap dikira darah. An-Nawawi menyebut bahawa darah kekuningan (sufrah) dan keruh (kudrah) dalam nifas sama hukumnya seperti dalam haid (Raudhat at-Talibin, 1/179).

Puasa dan solat pada hari-hari suci di celah nifas

Ketika darah berhenti, puan wajib mandi, solat dan berpuasa seperti biasa kerana belum diketahui darah akan kembali. Apabila darah kembali dalam tempoh yang menjadikan hari-hari suci itu nifas, an-Nawawi menjelaskan bahawa puan tidak berdosa. Namun puasa (dan tawaf) yang dilakukan pada hari-hari itu wajib diqada, manakala solat tidak perlu diqada. Hukum ini dijelaskan dalam bab haid dan an-Nawawi menyatakan bahawa hukum hari-hari suci dalam nifas sama seperti dalam haid (Raudhat at-Talibin, 1/165 dan 1/178).

Jawapan yang sama diberi dalam Irsyad al-Fatwa Edisi Khas Ramadhan Siri ke-210 bagi wanita yang berpuasa ketika darah nifasnya berhenti 10 hari, kemudian darah kembali. Puasa dalam tempoh berhenti itu tidak sah dan wajib diqada. Maka jika puan berpuasa (contohnya puasa ganti) pada hari 23 hingga 31 atau 52 hingga 58, puasa itu perlu diganti semula.

Darah hari ke-62: dua keadaan

Keadaan pertama: darah tidak melepasi 60 hari. Ibn Hajar al-Haitami dalam Tuhfat al-Muhtaj (1/385–386) menyatakan bahawa jika seorang wanita melihat darah nifas selama 60 hari, kemudian darah itu berhenti walaupun sekejap, lalu darah keluar semula, maka darah itu ialah haid. Ini berbeza dengan darah yang berhenti dalam tempoh 60 hari. Darah yang kembali dalam tempoh itu tidak menjadi haid kecuali selepas 15 hari. Al-Kafi #1815 memberi jawapan yang sama: jika darah berhenti walaupun sedetik, darah selepasnya dihukumkan sebagai haid.

Begitu juga jika darah berhenti sebelum genap 60 hari dan darah hanya kembali selepas tempoh 60 hari itu. Masa berhenti itu ialah suci dan darah selepasnya ialah haid (Ibn Qasim al-‘Abbadi dan asy-Syirwani, Hasyiah Tuhfat al-Muhtaj, 1/385–386). Maka jika darah sedikit yang bermula pada hari ke-59 berhenti sebelum atau tepat ketika genap 60 hari, kemudian darah banyak keluar pada hari ke-62, darah hari ke-62 itu ialah haid. Syaratnya, darah itu sekurang-kurangnya sehari semalam dan tidak melebihi 15 hari, sama seperti syarat haid yang lain. Puan tidak perlu menunggu suci 15 hari antara nifas dengan haid dalam keadaan ini.

Keadaan kedua: darah bersambung melepasi 60 hari. Imam an-Nawawi dalam Minhaj at-Talibin menyatakan bahawa darah nifas yang melepasi 60 hari hukumnya seperti darah haid yang melepasi 15 hari (Tuhfat al-Muhtaj, 1/414). Dalam Raudhat at-Talibin (1/177–178) beliau menjelaskan bahawa nifasnya telah bercampur dengan istihadah dan ia dibezakan dengan cara yang sama seperti haid. Al-Kafi #1815 juga menyatakan bahawa darah yang bersambung tanpa berhenti walaupun sedetik dihukumkan sebagai istihadah. Wanita itu hendaklah melihat ciri-ciri istihadah.

An-Nawawi membincangkan keadaan yang paling hampir dengan kes puan dalam Raudhat at-Talibin (1/179): darah terputus-putus, tempoh sucinya kurang daripada 15 hari, kemudian darah melepasi 60 hari. Menurut beliau:

• Wanita yang mempunyai adat (kebiasaan) nifas daripada kelahiran sebelum ini dirujuk kepada adatnya. Jika adatnya 40 hari, nifasnya 40 hari sahaja. Selepas itu dia dikira suci mengikut kebiasaan sucinya, kemudian haid mengikut adat haidnya (Tuhfat al-Muhtaj, 1/414).

• Wanita yang dapat membezakan darah kuat dan darah lemah (mumayyizah) dirujuk kepada tamyiznya, dengan syarat darah kuat itu tidak melebihi 60 hari.

• Wanita yang baru pertama kali mengalaminya (mubtada’ah) dan tidak dapat membezakan darahnya: nifasnya hanya sekejap (lahzah) menurut pendapat yang lebih zahir dan selebihnya mengikut kaedah mubtada’ah (Raudhat at-Talibin, 1/177; Tuhfat al-Muhtaj, 1/414).

Jika seorang wanita mempunyai adat dan juga dapat membezakan darahnya, khilaf ulama tentang mana yang didahulukan dalam bab haid turut berlaku dalam nifas (Raudhat at-Talibin, 1/177). Menurut Mughni al-Muhtaj seperti dinukil asy-Syirwani, tamyiz didahulukan menurut pendapat yang lebih sahih (Hasyiah Tuhfat al-Muhtaj, 1/414).

Dalam keadaan ini, darah hari ke-62 tidak dihukumkan haid hanya kerana ia banyak seperti haid. Ia sering jatuh dalam tempoh yang dikira istihadah, bergantung pada adat dan tamyiz puan. Penentuan ini juga boleh memberi kesan kepada hari-hari selepas tempoh adat nifas. Contohnya, solat yang ditinggalkan selepas tempoh adat itu mungkin perlu diqada. Oleh itu, puan perlu merekodkan perkara berikut dan merujuknya kepada guru atau ustazah yang mahir dalam bab ini:

• Tempoh nifas kelahiran sebelum ini (jika ada).

• Kebiasaan tempoh haid dan tempoh suci sebelum hamil.

• Warna dan sifat darah setiap hari, terutama dari hari ke-59 hingga hari ke-62.

Pandangan mazhab lain

• Hanafi: Tempoh nifas paling lama 40 hari dan darah yang melebihinya ialah istihadah. Wanita yang mempunyai adat dirujuk kepada adatnya (ad-Durr al-Mukhtar, 1/300). Ibn ‘Abidin menjelaskan bahawa tempoh suci di celah darah dalam tempoh 40 hari tidak memisahkan nifas, sama ada lama atau singkat (Radd al-Muhtar, 1/299).

• Maliki: Tempoh nifas paling lama 60 hari. Jika darah terputus-putus, hari-hari darah dihimpunkan hingga cukup 60 hari dan hari-hari suci tidak dikira, kecuali jika tempoh suci itu setengah bulan. Dalam keadaan itu darah yang datang selepasnya ialah haid. Setiap kali darah berhenti, wanita itu mandi, solat dan berpuasa (ad-Dardir, asy-Syarh al-Kabir, 1/174–175).

• Hanbali: Tempoh nifas paling lama 40 hari. Jika darah nifas melebihi 40 hari dan bertepatan dengan waktu adat haidnya, ia ialah haid. Jika tidak bertepatan, ia istihadah (Ibn Qudamah, al-Mughni, 1/251).

• Syeikh Ibn ‘Uthaimin menukilkan pendapat Ibn Taimiyyah bahawa nifas tidak mempunyai had paling lama. Jika darah bersambung, ia darah fasad (rosak) dan had 40 hari digunakan kerana ia kebiasaan yang disebut dalam athar. Menurut Ibn ‘Uthaimin, jika darah melebihi 40 hari dan bertepatan dengan waktu haidnya, wanita itu menunggu sehingga tamat tempoh haidnya (Majmu‘ Fatawa wa Rasa’il al-‘Uthaimin, 11/327).

Menurut mazhab Hanbali dan Ibn ‘Uthaimin, darah hari ke-62 dikira haid jika ia datang pada waktu haid puan yang biasa.

Kuliah Dr. Abu Anas tentang nifas

Dr. Abu Anas menghuraikan definisi dan tempoh nifas, haid dan istihadah dalam beberapa siri kuliah kitab fiqh mazhab Syafie. Antaranya kuliah Wisyah al-Afrah (14) tentang tempoh minimum dan maksimum haid dan nifas serta kuliah al-Mu‘tamad (20) tentang istihadah dan bab nifas. Pautannya ada dalam senarai rujukan di bawah.

Dalam nota tafsir Surah al-Baqarah ayat 221–223, beliau menjelaskan larangan bersetubuh ketika haid berdasarkan firman Allah SWT:

وَيَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْمَحِيضِ ۖ قُلْ هُوَ أَذًى فَٱعْتَزِلُوا۟ ٱلنِّسَآءَ فِى ٱلْمَحِيضِ ۖ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ

“Dan mereka bertanya kepadamu (wahai Muhammad), mengenai (hukum) haid. Katakanlah: Darah haid itu satu benda yang (menjijikkan dan) mendatangkan mudarat. Oleh sebab itu hendaklah kamu menjauhkan diri dari perempuan (jangan bersetubuh dengan isteri kamu) dalam masa datang darah haid itu dan janganlah kamu hampiri mereka (untuk bersetubuh) sebelum mereka suci.”

Surah al-Baqarah: 222

Beliau menegaskan bahawa suami perlu menunggu sehingga isteri suci (حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ) dan mandi wajib (تَطَهَّرْنَ). Untuk persoalan berkaitan, rujuk juga soal jawab Darah Keluar Sebelum Janin Gugur: Wajib Solat atau Tidak? dan Hukum Berzikir Ketika Haid.

Kesimpulan

• Tempoh nifas paling lama ialah 60 hari dan kebiasaannya 40 hari menurut mazhab Syafie.

• Jika darah tidak bersambung melepasi 60 hari, darah hari 1 hingga 59 dalam kes puan semuanya nifas, termasuk hari-hari suci di celahnya, kerana setiap tempoh suci kurang daripada 15 hari.

• Dalam keadaan itu, puasa yang dilakukan pada hari-hari suci di celah nifas wajib diqada, tetapi solat tidak perlu diqada.

• Jika darah hari ke-59 tidak bersambung melepasi genap 60 hari, darah hari ke-62 ialah haid jika cukup sehari semalam dan tidak melebihi 15 hari.

• Jika darah bersambung melepasi 60 hari, puan dihukumkan mustahadah. Darah hari ke-62 tidak terus dikira haid tetapi ditentukan dengan adat dan tamyiz. Rujuklah guru atau ustazah dengan rekod darah yang lengkap.

• Menurut mazhab Hanbali dan Ibn ‘Uthaimin, darah selepas 40 hari dikira haid jika bertepatan dengan waktu haid yang biasa.

Wallahu a'lam.